Verslag van de vergadering van 1 april 2025 (2024/2025 nr. 24)
Status: ongecorrigeerd
Aanvang: 17.28 uur
Een verslag met de status "ongecorrigeerd" is niet voor citaten en er kan geen recht aan ontleend worden.
De heer Koffeman i (PvdD):
Voorzitter, dank u wel. Ik wil mij in mijn bijdrage graag concentreren op de grootste zorg die we de afgelopen jaren hebben gehad, zowel in patiëntenleed als in geld: COVID-19. Ik wil het ook hebben over de consequenties die dat in de komende jaren zou kunnen hebben, in de zin van pandemische dreiging en pandemische paraatheid. Vogelgriep is geen zwartezwaangebeurtenis in de zin van een gebeurtenis die hoogst onverwacht en onwaarschijnlijk is en die ontwrichtende gevolgen zou kunnen hebben voor de maatschappij. Zo kennen we dat begrip spreekwoordelijk.
Minister Hoekstra, die minister van Financiën was tijdens de coronacrisis, noemde de covidpandemie een zwarte zwaan. Kort na die uitspraak werden er in de provincie Utrecht twee witte zwanen dood gevonden. Ze bleken besmet met een gevaarlijke variant van vogelgriep. Inmiddels weten we dat vogelgriep niet alleen wilde vogels en miljoenen legkippen treft, maar dat er ook schapen, runderen en mensen zijn besmet en dat er slechts enkele mutaties nodig zijn om het virus van mens op mens besmettelijk te maken, met een mortaliteit die vele malen hoger kan en zal zijn dan die van het coronavirus.
Voorzitter. De coronapandemie kwam ook helemaal niet onverwacht. Wij waarschuwen er al sinds 2007 voor in dit huis en virologen doen dat al veel langer. Het gevaar dat infectieziekten via dieren overslaan op mensen en daarmee een pandemie ontketenen is reëel. Vrijwel alle infectieziekten waar de mens tegenwoordig tegen vecht, zijn afkomstig van dieren. Deze zogenaamde zoönosen kennen we ook bij naam: ebola, hiv, Spaanse griep, SARS, Mexicaanse griep en mpox. Het zijn ziekten die honderden miljoenen mensen het leven kostten en die hun oorsprong hadden in apen, vleermuizen en varkens. Nederland is als een van de dichtstbevolkte landen ter wereld qua gehouden dieren een absolute hotspot voor het ontstaan van zo'n nieuwe pandemie. Een virus kan tussen miljoenen kippen namelijk heel gemakkelijk muteren tot een variant die schadelijk en zelfs dodelijk is voor mensen, zeker als die dieren op korte afstand leven van mensen en andere zoogdieren, zoals schapen, geiten en runderen. Wetenschappers zeggen dat het niet de vraag is of de volgende pandemie zal toeslaan, maar wanneer. Collega Moonen memoreerde dat ook al. Die volgende pandemie is hoogstwaarschijnlijk vogelgriep en zal dodelijker zijn dan covid, tot 200 keer dodelijker, zo hoorden wij tijdens de expertmeeting met onder andere Marion Koopmans.
Je zou verwachten dat nu alles op alles wordt gezet om dat scenario te voorkomen, maar tot onze verbazing is dat niet zo. De minister bezuinigt vooralsnog 300 miljoen op pandemische paraatheid, en we hebben een minister van Landbouw die kippen liever doodt of vaccineert dan dat ze besluit dat we wellicht minder kippen op een kluitje moeten houden, in dat pleidooi gesteund door pluimveelobbyisten die zelfs zijn doorgedrongen tot in dit huis.
Voorzitter. Een bezuiniging van 300 miljoen heeft grote consequenties voor de kennis en ervaring die is opgedaan tijdens de coronapandemie. Zo zal de bezuiniging de Landelijke Coördinatie Infectieziektebestrijding hard raken. Een deel van het personeel dat tijdens en na de coronapandemie is opgeleid, zal naar verwachting zijn baan verliezen. Daarmee gaat heel veel expertise verloren. Daarnaast maken wij ons ernstige zorgen over de toekomst van het LFI. Kan de minister garanderen dat er ook na 2026 voldoende financiële middelen beschikbaar zullen zijn om deze diensten op een adequaat niveau te laten functioneren? Graag een toelichting van de minister. Ik overweeg een motie op dit punt.
Er is al veel gezegd over het gedaalde aantal ic-bedden. Ik sluit me daarbij graag aan.
Voorzitter. Vogelgriep is in de VS overgeslagen op koeien en heeft daar tot menselijke slachtoffers geleid. Minister Kennedy in de VS pleit ervoor om vogelgriep vrijelijk te laten woekeren in kippenstallen. Zijn collega-minister van Landbouw, Brooke Rollins, ondersteunt dat pleidooi, dat door wetenschappers als levensgevaarlijk wordt aangeduid. Kan de minister aangeven of zij contact heeft met de Verenigde Staten? Zij zijn nu uit de Wereldgezondheidsorganisatie gestapt en hebben een ministersploeg die volgens wetenschappers onverantwoorde risico's neemt. Die brengen ook voor ons buitengewoon veel risico's met zich mee.
Voorzitter. Onlangs verscheen er een rapport van het RIVM waarin een duidelijk verband werd aangetoond tussen longontsteking bij omwonenden van geitenfokkerijen en het fijnstof die bij die fokkerijen vrijkomt. De onderzoekers van het RIVM berekenden dat er in de buurt van geitenhouderijen per jaar 1.200 tot 6.600 extra gevallen van longontsteking zijn, wat leidt tot 100 tot 600 ziekenhuisopnamen en 20 tot 100 extra sterfgevallen. Ondertussen wil LTO dat de moratoria op geitenfokkerijen worden opgeheven en kwamen er alleen maar meer geiten bij, zo blijkt uit onderzoek van Follow the Money. Eerdere onderzoeken toonden al aan dat er een verband is tussen pluimveebedrijven en een verhoogde kans op longontsteking voor omwonenden.
In de op 26 mei 2022 aangenomen motie-Ouwehand werd afgesproken dat in situaties zoals deze de minister van Volksgezondheid doorzettingsmacht heeft. Deze motie is tot op de dag van vandaag niet uitgevoerd. Op schriftelijke vragen die we daarover stelden, antwoordde de minister als volgt: "In de Kamerbrief van 28 mei 2022 hebben de toenmalige ministers van VWS en LNV gereageerd op de door u genoemde motie-Ouwehand. Zij geven in deze brief aan dat zij deze motie hebben ontraden, maar onverkort onderschrijven dat volksgezondheid leidend is of zou moeten zijn. Zij gaan daarbij in op de zoönosencrisisstructuur. Het voortouw in deze structuur ligt bij de minister van VWS. De bewindspersonen van VWS en LVVN nemen binnen deze structuur gezamenlijk de besluiten waarbij voor beide bewindspersonen het volksgezondheidsbelang leidend is. (...) Op deze wijze is de bescherming van de volksgezondheid zowel uitgangspunt als doel van de genomen besluiten. (...) Daarbij merk ik op dat doorzettingsmacht, waarbij een minister opdrachten geeft aan ambtenaren of instituten van een ander ministerie, niet past binnen de manier waarop ministers met elkaar omgaan." Einde citaat.
Toch bleek dat deze minister na het verschijnen van het RIVM-rapport wilde ingrijpen bij de geitenhouders, maar dat de minister van Landbouw het daar niet mee eens was. Dat de volksgezondheid leidend zou zijn bij de besluitvorming, bleek dus niet het geval. In plaats daarvan besloot het kabinet tot het zoveelste geitenpaadje, letterlijk in dit geval: meer onderzoek. Dat is niet te rijmen met het voorzorgsbeginsel. Is de minister het met onze fractie eens dat de belangen van de vee-industrie daarmee andermaal boven de belangen van omwonenden worden gesteld?
Dat is net zoals we dat zagen bij Q-koortsepidemie. Duizenden mensen dragen daarvan nog steeds dagelijks de gevolgen. Meer dan honderd mensen stierven als gevolg van de weigering van de Nederlandse overheid om de bevolking te waarschuwen en de risico's te verkleinen. Mensen die vanuit Amerika of Brazilië naar Nederland reisden, kregen de waarschuwing: "Ga niet fietsen of wandelen op het platteland, want daar heerst Q-koorts. Als je kwetsbaar, zwanger of bejaard bent, loop je het risico om daar ernstig ziek te worden." De Nederlandse regering weigerde diezelfde waarschuwing te geven. Daar zijn in Nederland 100 mensen aan doodgegaan. Dat is puur "dood door schuld". Dat is een zware term, maar je kan het niet anders verklaren.
Voorzitter. Naast het vogelgriepvirus heeft Nederland te maken met de varkenspest. Virologen waarschuwen dat bij gemengde veehouderijen beide virussen met elkaar in contact kunnen komen en zich kunnen vermengen tot een nieuw type virus, een virus dat ook gevaarlijk is voor mensen. Daarom adviseren wetenschappers om afstandsnormen tussen varkens, kippen en omwonenden in te stellen. Uit de antwoorden van de minister op onze vragen daarover blijkt dat in het Nationaal Programma Landelijk Gebied dergelijke afstandsadviezen waren opgesteld. Maar met het stopzetten van het NPLG wordt nog nader overwogen of en, zo ja, hoe hier een vervolg aan wordt gegeven, zo schrijft de minister. Graag een reflectie op dat punt. Waarom zouden we niet gewoon zorgen dat verschillende groepen dierhouderijen echt op afstand van elkaar worden gehuisvest, zodat je daar niet dat pandemische risico van krijgt? We overwegen een motie op dit punt.
Voorzitter. De kans is groot dat bij het uitbreken van een nieuwe pandemie de bevolking maatregelen als het dragen van mondkapjes, het sluiten van scholen en een avondklok niet meer zal accepteren. Hoe wordt hierop geanticipeerd? Vertrouwen in de overheid en de wetenschappers is inderdaad essentieel, maar wordt ondergraven. Er ligt al een vaccin klaar tegen een mogelijke vogelgrieppandemie. In hoeverre vertrouwt het kabinet erop dat de kwetsbaarste groepen dit vaccin niet alleen kunnen krijgen maar ook daadwerkelijk zullen nemen? Graag een reactie.
Voorzitter. Ik blijf bij het verband tussen de wijze waarop we in ons land dieren houden en de gevaren voor de volksgezondheid. In juni 2024 kwam de Gezondheidsraad met zijn advies Resistentie ondermijnt de behandeling van schimmelinfecties. In zijn rapport schreef de Gezondheidsraad dat steeds meer schimmelinfecties niet meer met medicijnen te behandelen zijn, hetgeen leidt tot een ernstige bedreiging van de gezondheidszorg. In Nederland krijgen ongeveer 3.000 mensen per jaar een levensbedreigende schimmelinfectie. Bestrijdingsmiddelen die qua samenstelling te veel lijken op medicijnen tegen schimmels en veelvuldig worden gebruikt in de landbouw, onder andere in de bollenteelt, zouden volgens de experts geweerd moeten worden. Kan de minister aangeven hoe zij invulling gaat geven aan deze aanbevelingen?
Voorzitter. Volksgezondheid is de grootste kostenpost van dit kabinet; dat is al jaren zo. Met de dubbele vergrijzing zullen die kosten alleen maar verder oplopen. Wij vinden het onbegrijpelijk dat het kabinet dan toch kiest voor kortetermijnbeleid, zoals het bezuinigen op leefstijlpreventie — vorige sprekers spraken daar ook al over — in plaats van beleid waarmee ziekte wordt voorkomen. Gezond eten en het vergroten van de betaalbaarheid en de beschikbaarheid daarvan, zullen bijdragen aan het inperken van de obesitasepidemie. Denk aan het goedkoper maken van groente en fruit, en aan het betaalbaar houden van sport. En toch wordt de btw op groente en fruit niet op nul gezet, ondanks een aangenomen motie van mijn fractie in dit huis, en bezuinigt dit kabinet op sport. Graag een reactie van de staatssecretaris.
We vinden het ook onbegrijpelijk dat er 20% wordt bezuinigd op het Trimbos-instituut, terwijl het kabinet tegelijkertijd weigert de legalisering van de onlinegokmarkt terug te draaien of de vergunningen van gokbedrijven die over de schreef gaan in te trekken. Kan de staatssecretaris hierop reflecteren? Hoe verwacht het kabinet dat de bevolking gezonder wordt, terwijl dit soort uitwassen in stand wordt gelaten en de overheid daar zelfs mede van profiteert, in financiële zin?
We zijn ook verbaasd over de bezuinigingen op mentale gezondheidsproblemen. Nu al zijn de wachtlijsten in de ggz onverantwoord lang. Toch zijn we — een positief punt nog — blij dat het kabinet 3 miljoen vrijmaakt voor de aanpak van vapen onder jongeren, want ook dat is een levensgroot probleem, erger dan de schade die veroorzaakt wordt door roken.
Voorzitter. De Partij voor de Dieren is van mening dat de sterkste schouders de zwaarste lasten moeten dragen. Bij de begrotingen die we de afgelopen weken behandelden in dit huis, namelijk Ontwikkelingshulp en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, zagen we dat dit kabinet precies het omgekeerde doet. Van alle potjes waar het uit kan kiezen, zoals de erfbelasting of de expatregeling of de belastingvoordelen voor de fossiele industrie, wordt er bezuinigd op de meest kwetsbaren. Dat is niet alleen hardvochtig, maar ook kortzichtig. Uiteindelijk zal dit beleid als een boemerang terugkeren in de samenleving, met hogere kosten tot gevolg. Kan de minister hierop reflecteren?
Voorzitter. Ik sluit af. In het licht van de genoemde problemen zijn wij voorts van mening dat er een einde moet komen aan de bio-industrie.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu graag het woord aan mevrouw Bakker, van de fractie van het CDA.